با غروب خورشید و تاریک شدن هوا ستارگان و ماه آسمان را زینت می بخشند و شب هایی که ماه در آسمان نیست، زیبایی ستارگان چند برابر می شود. انسان هایی که هزاران سال پیش نیز زندگی می کردند بیشتر با آسمان شب همنشین بودند. در آن زمان نه چراغی وجود داشت، نه نوری و نه آلودگی هوا و وقت بیشتری نیز انسان با طبیعت مأنوس بود.
یکی از ابزاری که از قرن ها پیش به ما به ارث رسیده و از معروف ترین وسایل نجومی بوده است؛ اسطرلاب می باشد. به خصوص برای ما ایرانی ها، اسطرلاب معناهای دیگری نیز دارد که با طالع بینی همراه است. اما اسطرلاب یک ابزار ستاره شناسی و نجومی بوده است که برای شناخت آسمان شب، موقعیت سیارات و ستارگان معروف و صورت های فلکی به کار می رفته است و جنبة آموزشی داشته است.
در کتاب زیبای اسطرلاب که توسط دانشمندی فرانسوی نوشته شده، هر چیزی که دربارة اسطرلاب لازم است بدانید به اختصار آمده است. در کنار ترجمه فارسی، متن اصلی کتاب به فرانسه هم موجود است که برای کسانی که زبان فرانسه را می دانند. کتاب تمام رنگی و گلاسه است که با تصاویر و اشکال و نمودارهای مناسب نیز برای خواننده هایی که چندان با علم نجوم آشنایی ندارند تعریف و توضیحات کاملی از اسطرلاب ارائه داده است.
تاریخچه مختصر و ساختمان اسطرلاب و موارد استفاده از آن، عناصر نجوم شامل مشاهده آسمان، مدل سازی کیهان، حرکت خورشید، تصویر زمین مرکزی یا خورشیدمرکزی، اصول پایه در اسطرلاب ساده، ساختمان اسطرلاب جهان نما و نحوه استفاده از آن از بخش های اصلی کتاب می باشند که با تصاویر متعددی همراه هستند. در انتهای کتاب مطلبی با عنوان اسطرلاب و وقت نماز عصر نیز آمده است که برای ما مسلمانان جالب است. در پیوست های کتاب تغییرات طول خورشید در یک سال و طول و عرض جغرافیایی بعضی شهرهای ایران و نیز تصویر چند صورت فلکی در آسمان شب اضافه شده است. به همراه کتاب، یک اسطرلاب مقوایی همراه است که می توان با آن یک اسطرلاب ساخت و استفاده کرد اما در کتاب اشاره ای به آن نشده است و یا چگونگی ساخت آن ولی می توان از توضیحات کتاب قسمت های مختلف اسطرلاب را به یکدیگر متصل کرد.
elmi7-1
از اشکالات کتاب می توان به نوع حروف کتاب (فارسی و فرانسه) و حروف چینی آن اشاره کرد که به نظر می رسد به منظور زیبایی اینچنین انتخاب شده ولی برای کتابی علمی با مطالبی که نیاز به دقت و تفکر بیشتری دارد بسیار ضعیف بوده و به هیچ عنوان در نگاه اول مخاطب را جذب نمی کند. از لحاظ ترجمه نیز ایرادهای متعددی دارد که بخشی از آن هم به ویراستار مربوط می شود. مثلاً در علم نجوم دایره البروج، وضعیت حرکت خورشید در آسمان می باشد، که دایره خورشیدگرفتگی ترجمه شده است. یا کلمات ثقیلی چون مقنطرات ارتفاع یا مربع سایه ها با زبان امروزه معنای خاصی ندارد. در صفحه ۱۹ کتاب هم یک اشتباه تبدیل تقویم وجود دارد که ۲۳ سپتامبر را برابر با ۱ شهریور قرار داده که همان گونه که می دانیم روز اول مهر می باشد.
البته این اشکالات هم با استفاده از ویراستار علمی آشنا با نجوم یا مترجم علمی رفع می شده است.
در ابتدای اسطرلاب می خوانیم: اما در واقع اسطرلاب های ایرانی عربی هستند که به این وسیلة یونانی اعتبار و اهمیت می بخشند، چرا که رساله های بیشماری با نوآوری های فراوان پیرامون این وسیله به نگارش در می آیند از جمله فرقانی که از اسطرلاب برای حل مسایل نجوم استفاده می کند. خوارزمی ستاره شناس نخبه ای که شبکه ای از دایره های سمتی را به منظور کمک به جهت یابی و هم چنین مربع سایه ها را به اسطرلاب می افزاید…. اسطرلاب ها نیز مانند ساعت های خورشیدی در کشورهای اسلامی، کاربرد مذهبی داشتند. کاربرد دیگر آنها تعیین جهت قبله بود.
و در قسمت وقت نماز عصر می خوانیم: یکی از مسایل کلاسیک نجوم اسلامی را می توان با تعیین وقت نماز عصر حل کرد. نماز عصر نمازی است که بعداز ظهر هنگامی اقامه می شود که سایه یک شاخص عمودی، با طول سایه اش در ظهر به اضافة طول خودش برابر باشد….این زمانی است که مؤذن همه را به اقامه نماز عصر دعوت می کند.
در پایان لازم می دانم که بگویم، چاپ این چنین کتاب هایی بسیار مغتنم است که با اطلاعات علمی صحیح بخش های تاریک تاریخ علم را برای علاقمندان روشن می سازند و امیدوارم که شاهد انتشار بیشتر و بهتر این گونه کتاب ها با این محتوا و کیفیت در آینده باشیم.
سیامک نیک طلب